Joke Hermsen over Hannah Arendt

Joke Hermsen (°1961) is een Nederlandse schrijver en filosoof. Zij heeft een aantal romans gepubliceerd, zoals De liefde dus en Blindgangers. Als filosoof schreef zij essays zoals Stil de tijd, Kairos en Melancholie van de onrust. Vorig jaar verscheen Het tij keren, een essay over verzet en hoop bij Hannah Arendt en Rosa Luxemburg.

Uw recentste essay, Het tij keren, is een antwoord op de vraag: ‘Heeft het zin om te hopen op een betere toekomst?’ U citeert daarin Hannah Arendt: ‘Duister wordt de wereld als mensen er geen gezamenlijke verantwoordelijkheid meer voor voelen, zich alleen om hun individuele belangen bekommeren en de politieke sfeer dusdanig wantrouwen dat zij deze de rug toekeren’. Veel mensen zullen daar de huidige tijd in herkennen. Leven we in een tijd van wanhoop?

Joke Hermsen: “Elke tijd kent zijn momenten van wanhoop en teleurstelling en van hoop. In wezen is het oeuvre van Hannah Arendt enerzijds een poging tot begrijpen van wat haar en de wereld is overkomen, hoe het heeft kunnen gebeuren dat een totalitair regime aan de macht kwam met als gevolg uiteindelijk de Holocaust. Anderzijds slaagt ze er in een zeker geloof in de mens te behouden. Dat vind ik ontroerend en bemoedigend. Een scherp kritisch bewustzijn en tegelijkertijd zoveel hoop blijven vestigen op de mens en de wereld door die mens geschapen.

Arendt maakt een onderscheid tussen twee werelden, in navolging van onder andere Aristoteles en Kant. Er is de zoölogische wereld, de Aarde, die bepaald wordt door natuurwetten. Aan die wereld kunnen we niet veel doen, we kunnen er alleen goed voor proberen te zorgen, door haar niet uit te buiten of te vernietigen. Als mensen zijn wij ondergeschikt aan de natuurwetten die daar heersen: sterfelijkheid, zwaartekracht, de noodzaak van voedsel en voortplanting voor de instandhouding van de soort enzovoort. Daarnaast is er de door de mensen geschapen politiek-culturele wereld; het bijzondere aan die 'tweede' wereld is de vrijheid die er heerst van de wetten van noodzakelijkheid, en het daaraan verbonden vermogen van 'nataliteit'; in die wereld kunnen we opnieuw beginnen, en in die zin opnieuw geboren worden, telkens als we een nieuw initiatief, gedachte, project of kunstwerk ontwikkelen. Binnen die wereld heerst, als het goed is, datgene wat menselijkheid bepaalt: onze creativiteit en ons vermogen ons in een ander te verplaatsen en zijn of haar lot aan te trekken. Was die politiek-culturele wereld er niet, dan waren wij slechts overgeleverd aan de wetten van de jungle, de natuurkrachten, het recht van de sterkste. Daarom blijft Hannah Arendt ons erop wijzen dat wij die wereld niet moeten veronachtzamen maar steeds opnieuw tot voorwerp van onze aandacht en gesprek maken; dat is wat zij verstaat onder amor mundi.

De mens is dankzij die tweede wereld een geboortelijk wezen, dat wil zeggen in staat tot een waarachtig nieuw begin, en de loop der dingen te onderbreken en een nieuwe richting in te slaan. Hannah Arendt citeert vaak Augustinus met zijn ‘Initium ut esset homo creatus est’ . Opdat er een begin zou zijn werd de mens geschapen. Wat de mens van andere levende wezens onderscheidt is dat principe van initium, van beginnen. Hoe het tij ook tegen zit, we kunnen proberen opnieuw te beginnen. Daar wist zij natuurlijk alles van; ze is ternauwernood aan de Nazi's ontsnapt. Bovenop de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog zet Arendt dan het concept van de geboortelijkheid van de mens centraal. Als we op iets onze hoop moeten vestigen, dan is het op dat unieke vermogen van de mens, die dankzij zijn talige, cognitieve en creatieve mogelijkheden zich kan realiseren wat er niet goed is in die wereld en zich kan voorstellen hoe het anders kan. Hadden we de taal, de verbeeldingskracht en het denken niet ontwikkeld, dan bewoonden we samen met al het overige wat leeft alleen in die ene wereld, waar geen vrijheid maar natuurwetten heersen.”

Joke J Hermsen Het Tij Keren

Wat die hoop betreft, die zien we even indrukwekkend bij Rosa Luxemburg. Ze geloofde in spontaan verzet van onderuit, waar kritisch bewustzijn, betrokkenheid bij de wereld en enthousiasme voorwaarden van zijn. Zien we daar tegenwoordig signalen van, bv. bij de klimaatjongeren?

“We zien signalen bij de klimaatjongeren, maar ook bij allerlei initiatieven die op dit moment ontstaan. Er is in België Beter na Corona, een initiatief van 11 media en denktanks. Zij denken nu al na hoe we het straks, als deze crisis voorbij is, duurzamer en socialer kunnen aanpakken. Met onze stichting Amor Mundi hebben we dit in Nederland overgenomen met een twintigtal verenigingen. Initiatief komt natuurlijk van het begrip initium, het betekent een begin maken. Zoals Rosa Luxemburg heeft gezegd, zijn daar een aantal dingen voor nodig. Kritisch bewustzijn: je moet je goed realiseren wat er niet goed is en een zeker idee hebben van hoe het beter kan, een zeker utopisch bewustzijn. En moed en enthousiasme, dat zijn meer karaktereigenschappen.

Moedig, kritisch en enthousiast waren ze allebei. Ik heb ze wel eens de Antigones van de 20e eeuwse politieke filosofie genoemd. Rosa Luxemburg bleef vanuit de gevangenis haar vrienden buiten moed inspreken, van pamfletten en opbeurende brieven voorzien, het is zaak 'monter' te blijven, schreef ze. Die brieven zijn onlangs opnieuw uitgegeven en ik kan ze van harte aanbevelen. Ze schrijft over politiek, over vriendschap, maar ook over de muziek van Mozart, de prenten van Turner en Rembrandt, haar botanische schriften. Ze had een heel brede interesse.

De historische positie van Luxemburg en Arendt is evenwel niet dezelfde. Rosa Luxemburg wordt in 1919 vermoord, voordat de twee grote totalitaire heersers hun aantrede maken, Hitler en Stalin, en voor tientallen miljoenen doden zullen zorgen. Arendt heeft dit wel meegemaakt en er een vuistdikke studie over geschreven. Je zou kunnen zeggen dat het nog knapper is van Arendt dat zij die amor mundi kon opbrengen. Het was voor Luxemburg al een hele prestatie, vanwege de repressie en het geweld waarmee de eerste Weimar republiek gevestigd werd, maar bij Arendt heeft het geweld een onuitsprekelijke, onverwoordbare dimensie gekregen, iets waar we met ons verstand niet meer bij kunnen. Niet alleen de grootschaligheid van het geweld, maar ook het bureaucratische karakter ervan. Daarom is het des te opmerkelijker dat haar hoop op die menselijke wereld, die amor mundi, gevestigd blijft.”

Democratie is meer dan eens in de vier of zes jaar een stembiljet invullen en alle overige politieke handelingen uitbesteden.
Joke J. Hermsen

U had het in uw boek over de gilets jaunes. Zien we bij hen de voorwaarden voor verzet vervuld?

“In het begin zeker. Het was een protest tegen sociaal en economisch onrecht, tegen de tweedeling die in de Franse samenleving is ontstaan en voor veel mensen een mensonwaardig bestaan heeft gebracht. Opvallend is dat hun eisen niet alleen meer geld en zekerheid betroffen, maar ook, een nieuw begrip dat we tijdens meer massademonstraties de afgelopen jaren wereldwijd gezien hebben: 'dignité', menswaardigheid. Waardigheid is een nieuw begrip geworden naast vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. De gilets jaunes hebben luidkeels aandacht gevraagd voor die dignité, en voor een vorm van politieke vernieuwing, de burgerraden en de RIC, het Référendum d'Initiative Citoyenne. Ze eisen meer politieke inspraak en beslissingsbevoegdheid, en voegen zich daarmee in een lange traditie van burgerberaad, die door Rosa Luxemburg uitgebreid beschreven is, en later ook door Hannah Arendt in haar boek On revolution.

Het gaat hier om een burgerraadpleging, zoals in Vlaanderen ook door David Van Reybrouck bepleit wordt. Democratie is meer dan eens in de vier of zes jaar een stembiljet invullen en alle overige politieke handelingen uitbesteden. Democratie vraagt om meer betrokkenheid van de burgers. Arendt heeft laten zien dat een protestbeweging alleen succesvol is als ze naast economische eisen ook politieke vernieuwing vraagt. Anders krijgt men wellicht een kluif toegeworpen, om de sociale onrust even te bestrijden, maar blijft het systeem bij het oude en zal er niets wezenlijks kunnen veranderen. Bij elke protestbeweging kunnen we zeggen, fantastisch dat jullie je stem laten horen, fantastisch dat jullie de straat op gaan en daarbij eventueel burgerlijk ongehoorzaam zijn, maar weet dat dit niet voldoende is. Als je vindt dat de parlementaire democratie niet functioneert, zal je nieuwe democratische instrumenten moeten verzinnen om die wel te laten functioneren.”

Fantastisch dat jullie je stem laten horen, fantastisch dat jullie de straat op gaan en daarbij eventueel burgerlijk ongehoorzaam zijn, maar weet dat dit niet voldoende is.
Joke J. Hermsen

Volgens Hannah Arendt is het ideale subject voor het totalitaire bewind niet de overtuigde nazi of communist, maar mensen voor wie het onderscheid tussen feit en fictie niet langer bestaat. Het citaat klinkt ontzettend actueel.

“Het is een van de meest geciteerde passages uit The Origins of Totalitarianism van Hannah Arendt. Ik heb het citaat uitvoerig besproken in mijn voorlaatste essay, Melancholie van de onrust. Als je ziet hoe Trump met de waarheid om gaat en voortdurend de leugen tot waarheid en de waarheid tot fake news bombardeert, dan is het bijna griezelig om Hannah Arendt te lezen. Heel wat Amerikanen, zeker onder de Trumpaanhang, zijn niet meer in staat leugen van waarheid te onderscheiden omdat ze een vrijwel permanent liegende president tegenover zich hebben. Wat dat doet met mensen, dat heeft Arendt heel precies in haar boek beschreven. Dan rest de bevolking vaak nog maar één mogelijkheid: de weg van het wantrouwen en de onverschilligheid, het zich afkeren van de politiek, denken dat alle politici leugenaars of zakkenvullers zijn. Dan gaat iedereen zich naar binnen keren, laat de wereld aan zijn lot over, en denkt alleen nog maar aan zijn eigen hachje, het eigen gezin, de eigen gemeenschap.

Als dat op massale schaal gebeurt, kunnen de mensen de belangstelling voor de wereld, wat het begin is van de amor mundi, niet meer opbrengen. Het betekent behalve een verregaand egocentrisme en individualisme ook dat we die tweede wereld opgeven, waar net al onze hoop op gevestigd is, omdat we daar een werkelijk nieuw begin kunnen maken en tot fundamentele veranderingen kunnen komen, die zeer nodig zijn, gezien de klimaatcrisis en de nefaste uitwassen van het hyperkapitalisme. Dan gaat die wereld teloor, en de geschiedenis leert dat er uit die Weltlosigkeit, uit dat verlies van die politiek-culturele wereld, altijd een periode van barbarij volgt. We moeten dus alles op alles zetten om elke keer opnieuw leugen en waarheid van elkaar te onderscheiden, en de mensen daarvan te overtuigen, zodat ze zich weer op de wereld betrokken voelen en aan het gesprek over de wereld mee gaan doen. Wij zijn menselijk als we die andere wereld in stand kunnen houden, waar niet het eigen belang telt, maar naast de vrijheid ook de menselijke vermogens als creativiteit en empathie de boventoon voeren.”

Misschien beleven we nu door het coronavirus een kairotisch momentum. Mensen staan bij hun bestaan stil en stellen dingen in vraag. Het gaat net wat gemakkelijker om je voor te stellen hoe het anders kan als je uit je normale routine gerukt wordt.

“Er zijn gelukkig altijd mensen die kritisch blijven nadenken, niet alleen over wat er schort, maar ook hoe het beter kan. Het zijn altijd onze gidsen geweest, kunstenaars, schrijvers, filosofen, dichters, musici, uitvinders… Alleen, om een totalitair regime te voorkomen is er ook de bereidheid van het merendeel van de bevolking nodig. Daarom moeten we met de burgerraden, die 'parels in de woestijn van de parlementaire democratie', zoals Arendt dat noemde, die betrokkenheid van de bevolking zien terug te veroveren.  Daarnaast zouden we  deze periode van betrekkelijke rust kunnen aangrijpen om goed na te denken hoe het verder moet. We kunnen niet op het uitgesleten spoor van het hyperkapitalisme blijven varen, dan gaat niet alleen de aarde, maar ook de politiek-culturele wereld teloor. We moeten alles op alles zetten om de handen ineen te slaan, om alle marginale groepen te verbinden. We moeten een meerderheid van de bevolking overtuigen dat het duurzamer en socialer moet. Het initiatief Beter na corona in België, onze Amor Mundi-club in Nederland - ik zou iedereen willen uitnodigen zich van dergelijke initiatieven, en er zijn er veel, op de hoogte te stellen en zelf ook betrokken te raken.  Nu is het tijd voor gemeenschappelijkheid en van alle krachten bundelen.. Als de crisis is uitgeraasd en de economische recessie is ingezet, dan kunnen we vrezen wat er zal gebeuren. En dus moeten we goed voorbereid zijn en met zijn allen proberen om een ander maatschappelijk bestel, dat veel meer op duurzaamheid en solidariteit gestoeld is, ingang te doen vinden.”

Van harte bedankt voor dit gesprek.

Nico Pattyn